Brak protokołu odbioru robót budowlanych a zapłata wynagrodzenia
W branży budowlanej panuje powszechne przekonanie, że bez podpisanego protokołu odbioru robót nie ma mowy o zapłacie wynagrodzenia.
Dlaczego tak jest?
Ponieważ inwestorzy często traktują odmowę podpisania protokołu jako skuteczny instrument nacisku na wykonawcę.
Jest to przekonanie błędne. Szkoda, że nadal takie pokutuje. Szkoda też, że nierzadko wykonawcy są przekonani, że brak protokołu odbioru rzeczywiście oznacza brak zapłaty za wykonane roboty budowlane.
A jak jest naprawdę?
Prawo i orzecznictwo sądowe rysują zupełnie inny obraz tej zależności. Odpowiedź na pytanie postawione w tytule jest jednoznaczna: brak formalnego protokołu odbioru nie oznacza automatycznie braku prawa do wynagrodzenia.
Ale z czego to wynika?
Odbiór robót budowlanych to obowiązek inwestora
Z czego wynika ten obowiązek, o którym nieustanie Wam wspominam?
Punktem wyjścia jest art. 647 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, w ramach umowy o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.
Odbiór robót jest zatem ustawowym obowiązkiem inwestora, a nie jego przywilejem.
Odbiór robót budowlanych to moment kluczowy dla inwestora i dla wykonawcy.
Dlaczego tak kluczowy dla wykonawcy?
Bo bardzo często protokół odbioru częściowego lub końcowego stanowi podstawę do wystawienia faktury. Z reguły właśnie tak jest to opisane w umowie.
Stąd mówię, że kluczowy. Bo brak protokołu może oznaczać brak zapłaty.
Odbiór robót budowlanych, a następnie całej inwestycji budowlanej jest elementem bardzo istotnym w stosunkach między wykonawcą a inwestorem, gdyż potwierdza wykonanie zobowiązania i otwiera wykonawcy prawo do żądania wynagrodzenia oraz wyznacza początek biegu terminów rękojmi za wady.
Więcej o obowiązku odbioru dowiesz się z mojego artykułu Odbiór robót budowlanych to obowiązek inwestora.
Odbiór robót potwierdza wykonanie zobowiązania, ale nie jest źródłem prawa do wynagrodzenia
Protokół odbioru służy przede wszystkim do wspólnego potwierdzenia przez strony, określonego stanu i prawidłowości zrealizowanych robót budowlanych. Z jego sporządzeniem wiążą się określone konsekwencje prawne, takie jak powstanie roszczenia wykonawcy o zapłatę wynagrodzenia lub rozpoczęcie terminu, od którego liczyć należy wymagalność takiego roszczenia, a także początek terminu odpowiedzialności z tytułu rękojmi lub gwarancji za należyte wykonanie robót.
Ale uwaga. To, że z podpisania protokołu wynikają określone ważne konsekwencje prawne nie znaczy, że samo jego podpisanie jest swego rodzaju czynnością prawną .
Czym więc jest dla Ciebie jako wykonawcy protokół odbioru robót budowlanych?
Protokół odbioru prac jest oświadczeniem wiedzy stron. Protokół stanowi potwierdzenie wykonania przez wykonawcę robót budowlanych i na jego podstawie jest on uprawniony Protokół uzasadnia jedynie domniemanie, że roboty zostały wykonane w sposób zgodny z umową i opisany w tym protokole (np. z wadami).
Podstawą wynagrodzenia wykonawcy jest wykonana praca, a nie protokół odbioru
Kluczowe pytanie brzmi: co się dzieje, gdy inwestor faktycznie przejął obiekt, lecz nie podpisał protokołu?
Na to pytanie odpowiedź będzie bardzo jednoznaczna.
Dlaczego? Ponieważ orzecznictwo jest w tej kwestii jednoznaczne.
W orzecznictwie przyjmuje się, że w sytuacji faktycznego przyjęcia robót przez inwestora, nie może on zwalczać żądania zapłaty wynagrodzenia tylko dlatego, że nie został sporządzony formalny protokół ich odbioru, nawet jeśli umowa przewidywała taki wymóg.
Obowiązek zapłaty wynika wtedy z faktu przejęcia przez inwestora obiektu wraz ze wszystkimi wykonanymi robotami, zwłaszcza w sytuacji rozpoczęcia w nim prowadzenia normalnej działalności gospodarczej.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 25 lipca 2012 r. (sygn. I ACa 276/12) podkreślił, że sam fakt braku formalnego protokołu ich odbioru nie może mieć wpływu na żądanie wynagrodzenia przez wykonawcę. Okolicznością, która zdaniem sądu ma znaczenie w kwestii aktualizacji obowiązku zapłaty wynagrodzenia, jest właśnie przejęcie obiektu wraz z wykonanymi robotami. Dlatego też, jeżeli zamawiający nie sporządzi formalnego protokołu odbioru robót, a przejmie obiekt wraz z wykonanymi robotami i nie zapłaci wykonawcy umówionego wynagrodzenia, będzie pozostawał w zwłoce, co będzie skutkowało koniecznością zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie.
Kiedy wynagrodzenie staje się wymagalne mimo braku odbioru?
Szczególnie istotna jest sytuacja, gdy inwestor w ogóle uchyla się od dokonania odbioru.
Tutaj na pomoc wykonawcy znowu przychodzi orzecznictwo. Orzecznictwo, wedle którego uchylanie się od odbioru nie ma wpływu na roszczenie wykonawcy o zapłatę wynagrodzenia. Innymi słowy, jeżeli inwestor niezasadnie uchyla się od odbioru, to wykonawca ma prawo do wynagrodzenia nawet bez formalnego odbioru.
Jak orzekł Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 18 grudnia 2014 r. (sygn. I ACa 629/14), jeżeli inwestor w sposób nieuzasadniony nie dokonuje odbioru robót, zachowanie takie nie wpływa na roszczenie wykonawcy w zakresie wynagrodzenia. Roszczenie to staje się wymagalne z chwilą, kiedy odbiór powinien nastąpić.
Podobnie wskazuje wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 grudnia 2014 r.: “Jeżeli jednak inwestor z przyczyn leżących po jego stronie uchybia obowiązkowi odbioru robót, to następują skutki zwłoki po jego stronie i takie zachowanie pozostaje bez wpływu na roszczenie wykonawcy, który uprawniony jest do żądania wynagrodzenia, a roszczenie wykonawcy staje się wymagalne z chwilą, w której po spełnieniu obowiązków przez wykonawcę, odbiór winien nastąpić.”
Orzecznictwo idzie nawet dalej.
W wyroku z 22 czerwca 2007 r. (V CSK 99/07) Sąd Najwyższy zaaprobował pogląd, iż samo istnienie zapisu dokonanego przez wykonawcę w dzienniku budowy o gotowości do odbioru budynku nakładało na inwestora obowiązek dokonania czynności odbiorczych.
Więcej o uchylaniu się od odbioru robót przeczytasz w moim wpisie Jednostronny odbiór robót budowlanych. Tam opisałem też jak powinieneś sporządzić jednostronny protokół odbioru robót.
Postanowienia umowy dotyczące odbioru robót budowlanych
Częstą praktyką, szczególnie stosowaną przez silniejszych ekonomicznie uczestników rynku, jest uzależnianie wypłaty wynagrodzenia od podpisania protokołu bezusterkowego.
Chciałbym powiedzieć Ci krótko i jasno, że postanowienia takie są bezwzględnie nieważne
Umawianie się na tzw. odbiór bezusterkowy, czyli uzależnianie odebrania obiektu od braku jakichkolwiek wad, jest uznawane przez sądy za sprzeczne z naturą zobowiązania wynikającego z umowy o roboty budowlane. Narusza to równowagę między inwestorem a wykonawcą, pozostawiając wykonawcę w niepewności odnośnie do należnego wynagrodzenia oraz zwrotu poniesionych wydatków.
Jasno podkreślają to sądy w swoich wyrokach, m.in.:
Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 3 sierpnia 2017 r. (sygn. I ACa 689/16) stwierdził, że taki zapis jest nieważny, gdyż jego treść stoi w opozycji do istoty umowy o roboty budowlane. Podobne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 28 stycznia 2016 r. (sygn. I ACa 253/15), wskazując, że postanowienie umowy mówiące, iż odbiór prac nastąpi jedynie, gdy sporządzony zostanie protokół odbioru bezusterkowego, jest sprzeczne z art. 647 k.c., który nakłada na inwestora obowiązek odbioru prac, i taki zapis nie może być wiążący.
Polecam Ci bardzo zajrzeć do artykułu Wady istotne i nieistotne w budownictwie. Opisuję tam z przykładami czym są wady istotne i nieistne. Czyli jakie wady nie uprawniają do odmowy dokonania odbioru robót budowlanych.
Kiedy inwestor może odmówić odbioru, a kiedy nie może?
Obowiązek odbioru robót przez inwestora nie ma charakteru bezwzględnego. Z pewnością inwestor ma prawo odmowy odebrania od wykonawcy robót budowlanych, o ile istnieją ku temu przesłanki.
Obowiązek inwestora do odbioru robót budowlanych nie ma charakteru bezwzględnego.
Kiedy więc można odmówić odbioru?
Inwestor może odmówić odbioru, gdy m.in.:
- w robotach występują wady, których charakter stanowi o niewykonaniu umowy przez wykonawcę,
- obiekt jest wykonany niezgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej,
- przedmiot umowy nosi wady na tyle istotne, że nie będzie zdatny do użytkowania.
Te pokazane wady to wady istotne.
Nie raz już wspominałem, że inwestor może odmówić odbioru obiektu, gdy jest on dotknięty wadą istotną, tj. taką, która czyni obiekt niezdatnym do umówionego użytku zgodnie z przeznaczeniem lub prowadzi do wykonania robót w sposób wyraźnie sprzeciwiający się umowie.
A jak jest z wadami nieistotnymi?
Istnienie wad nieistotnych w obiekcie budowlanym, co do zasady, nie stanowi podstawy do odmowy odbioru robót budowlanych. W takim przypadku inwestor powinien odebrać roboty, a swoje zastrzeżenia co do jakości zgłosić w protokole, korzystając następnie z uprawnień z tytułu rękojmi lub gwarancji.
Tutaj ważna uwaga!
Do wad nieistotnych służy właśnie gwarancja i rękojmia, a nie blokowanie odbioru robót budowlanych przez inwestora.
Czy można samemu odebrać roboty budowlane?
Tak można!
I jeżeli będą spełnione odpowiednie warunki to tak naprawdę trzeba, żeby zgłosić inwestorowi roszczenie o swoje wynagrodzenie za wykonane roboty budowlane.
Gdy inwestor bezpodstawnie uchyla się od odbioru, wykonawca nie jest bezbronny. Może sięgnąć po instrument, jakim jest jednostronny protokół odbioru.
Od razu zaznaczę, że przepisy nie regulują w ogóle instytucji jednostronnego odbioru robót. Tego typu czynności wynikają z przyjętej praktyki panującej na placu budowy.
Ale orzecznictwo sądów, pomimo braku ustawowych regulacji prawnych, dopuszcza i honoruje jednostronny odbiór robót budowlanych.
Ale w ściśle określonych przypadkach. O tym dalej.
Jednostronny protokół odbioru sporządzony przez wykonawcę
Kiedy więc wykonawca może sam sporządzić protokół odbioru robót budowlanych?
Kiedy jednostronny protokół odbioru robót będzie dopuszczalny?
Sporządzenie jednostronnego protokołu odbioru przez wykonawcę robót budowlanych jest dopuszczalne, kiedy od jego sporządzenia uzależniona jest zapłata wynagrodzenia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1998 r. (sygn. II CKN 673/97).
Czyli wykonawca może dokonać jednostronnego odbioru robót budowlanych, jeżeli bez tego protokołu nie może zgłosić roszczenia o wynagrodzenie.
Są jednak tutaj pewne warunki.
Aby dokonać takiego odbioru, wykonawca musi wezwać inwestora do odbioru. Dodatkowo inwestor musi być w zwłoce do do odbioru, czyli uchylać się od niego.
Więcej o jednostronnym protokole odbioru przeczytasz w artykule Jednostronny odbiór robót budowlanych. Polecam szczególnie żebyś zobaczył co powinien on zawierać.
Podsumowanie: co warto zapamiętać?
Jako podsumowanie chcę żeby każdy wykonawca zapamiętał jedną podstawą rzecz.
Brak podpisanego protokołu odbioru nie pozbawia wykonawcy prawa do wynagrodzenia.
Myślę, że jesteśmy tutaj zgodni, że odmowa odbioru często nie wynika z wad. Często kwestionowanie jakości wykonanych robót i znajdywanie małych i nieistotnych wad służy odwleczeniu w czasie rozliczenia finansowego.
Na szczęście dla wykonawców przepisy i orzecznictwo chronią wykonawcę przed instrumentalnym wykorzystywaniem procedury odbiorowej przez inwestora.
Zabrałem dla Ciebie poniżej najważniejsze wnioski z tego artykułu.
- Odbiór robót budowlanych jest ustawowym obowiązkiem inwestora a nie jego przywilejem.
- Faktyczne przejęcie obiektu przez inwestora, nawet bez sporządzenia protokołu, aktualizuje obowiązek zapłaty wynagrodzenia.
- Roszczenie wykonawcy o wynagrodzenie staje się wymagalne z chwilą, w której odbiór powinien był nastąpić, niezależnie od tego, czy inwestor do niego przystąpił.
- Klauzule uzależniające zapłatę od podpisania protokołu bezusterkowego są nieważne.
- Inwestor może odmówić odbioru wyłącznie w przypadku wad istotnych. Wady nieistotne nie uprawniają do odmowy odbioru.
- Gdy inwestor bezpodstawnie uchyla się od odbioru, wykonawca może sporządzić jednostronny protokół odbioru. Jest to możliwe po spełnieniu 3 warunków: 1. gdy od sporządzenia protokołu uzależniona jest zapłata wynagrodzenia; 2. inwestor bezpodstawnie uchyla się od odbioru; 3. wykonawca uprzednio wezwał go pisemnie do stawiennictwa. Tak sporządzony protokół stanowi podstawę do wystawienia faktury oraz dochodzenia zapłaty.
Protokół odbioru jest ważnym dokumentem, ale również bez niego wykonawca nie pozostaje bez ochrony prawnej. Znajomość tych zasad pozwala skutecznie bronić swoich interesów zarówno na etapie negocjowania umowy, jak i w toku ewentualnego sporu sądowego.
radca prawny Michał Książek